ગઝલ શું છે ?

ગઝલ લખવા માટે શું જોઈએ? મુકુલ ચોક્સીની એક પંક્તિ યાદ આવે છે:

‘ખાઈ પીને ન્હાઈને કવિતા નથી બનતી, એ દોસ્ત!
લોહી વહે ત્યારે જ કાગળ વચ્ચે ધરવો જોઈએ…’

ઉન્માદ! કાવ્યમાં ક્યાં રહ્યો કોઈ ડર ?-કહો
વાત આપણી જ આપણા ઉલ્લેખ વગર કહો.

ગઝલ

ગઝલ કવિતાથી જુદી ન પાડી શકાય. જેમ હાઈકુ, સૉનેટ, ગીત, અછાંદસ, તાન્કા, ખંડકાવ્ય, મુક્તક એ સૌ કવિતાના અલગ અલગ પ્રકાર છે, એ જ રીતે ગઝલ પણ કવિતાનો જ એક પ્રકાર છે.

ગઝલનો પિંડ

મકરંદ દવેએ ગઝલના પ્રાણને ચાર ભાગમાં મૂલવ્યો છે. એમણે સૂચવેલા પ્રકાર હું મારી ભાષા અને મારા ઉદાહરણ દ્વારા કદાચ વધુ સારી રીતે અહીંના વાંચકોને સમજાવી શકીશ. ગઝલનો પિંડ ચાર તત્ત્વથી બંધાય છે:

ગઝલના છંદ

ગઝલ કાવ્યપ્રકારના મુખ્ય 11 ગણો આ પ્રમાણે છે

જળ વ્હેર્યું

આઘી આઘી કીધી જાતરા,
ખોયા આંગણાના રામ;
ખાલી રે ખજાના લાગ્યા પંડના,
પરના મબલખ તમામ !
જળ રહે વ્હેર્યું, જીવ ! કેટલું ?

આજે જાગવું છે

આંખમાં ઊંઘ સળવળે છતાં આજે જાગવું છે.
વીતેલી ક્ષણોને જીવંત કરી આજે જાગવું છે.

મુંબઈ પર ઘાત

છો, મુંબઈ પર ઘાત ઊપર ઘાત છે,
આતંક ને, પણ મા’ત ઊપર મા’ત છે,

આંખના શણગાર

નૂર ઝાંખું થાય આંખોનું પછી હું શું કરું, જો આપનો કાગળ મળે
પ્રેમની ઉંમર કદી ના હોય એની માત્ર પળ બે પળ મળે.

ગોધરા કાંડ

આંખોમાં અંધારું, દિલમાં ભાર લઈ ને જીવુ છું.
ભર બપ્પોરે રાત્રીનાં ચીત્કાર સહીને જીવું છું.

બન્ધ આંખો સાંભળે

આ સમયની ગીચતા, ઇંતજારીમાં ભળે
તો સમયનો સૂર્ય પણ ખૂબ મોડેથી ઢળે